Türev Ürün
Değeri başka bir varlıktan (dayanak) türeyen finansal sözleşme; futures, opsiyon, forward, swap gibi.
Türev ürün, kendi başına bir değeri olmayan; değeri başka bir varlığın (dayanak varlığın) fiyatından “türeyen” finansal sözleşmedir. Dayanak varlık bir hisse senedi, endeks, döviz, altın, petrol, faiz ya da tahvil olabilir. Yani bir türev ürün alıp sattığında, aslında o dayanak varlığın gelecekteki fiyatı üzerine bir sözleşme alıp satarsın; varlığın kendisine doğrudan sahip olman gerekmez.
Türev ürünler üç temel amaçla kullanılır. Birincisi korunma (hedge): bir riski dengelemek için kullanılır; örneğin elinde döviz borcu olan bir şirket, kurun yükselmesine karşı türevle korunabilir. İkincisi spekülasyon: fiyat yönü üzerine, dayanak varlığı almadan pozisyon almak. Üçüncüsü arbitraj: fiyat farklarından yararlanmak. En yaygın türev ürünler vadeli işlemler (futures), forward sözleşmeler, opsiyonlar ve swaplardır. Türev ürünler genellikle kaldıraç içerir; bu, küçük bir teminatla büyük pozisyon almayı mümkün kılar ama riski de büyütür. Türkiye’de türev ürünler VİOP (Vadeli İşlem ve Opsiyon Piyasası) bünyesinde işlem görür.
Örnek
Bir çiftçi, hasadını üç ay sonra satacak ama o zamana kadar buğday fiyatının düşmesinden korkuyor. Bugünden, üç ay sonrası için sabit bir fiyattan satış sözleşmesi (bir türev) yapıyor. Böylece fiyat düşse bile o sabit fiyattan satacağı garanti; fiyat riskinden korunmuş oluyor. Karşı tarafta ise fiyatın yükseleceğini düşünen biri, buğdayın kendisini almadan, sadece bu sözleşme üzerinden kazanç ummuş olabilir. İşte türev ürün: kimse buğdayı fiziksel olarak elinde tutmadan, buğdayın fiyatı üzerine kurulan bir sözleşmeyle risk aktarılıyor ya da pozisyon alınıyor.
İlgili Kavramlar
- Forward Sözleşmesi Vadeli işleme benzeyen ama borsada değil, taraflar arasında özel olarak yapılan (tezgah üstü) ileri tarihli alım-satım sözleşmesi.
- Kaldıraç (Leverage) Yatırımcının kendi sermayesinin katlarıyla, daha büyük pozisyon açmasını sağlayan mekanizma.
- Opsiyon Sahibine, bir varlığı belirli fiyattan alma (call) ya da satma (put) HAKKI veren ama yükümlülük getirmeyen türev sözleşme.
- Swap İki tarafın belirli bir süre boyunca nakit akışlarını (ör. faiz ya da döviz ödemelerini) karşılıklı olarak takas ettiği türev sözleşme.
- Vadeli İşlem (Futures) Futures (vadeli işlem), bir varlığı gelecekte belirli bir tarihte ve sabit bir fiyattan alıp satmayı taahhüt eden, borsada standartlaşmış türev sözleşmedir.